مىشود ، زيرا در جهان او چيزى يافت شده كه آفريدهء او نيست . 68 . برخى ديگر از فرقه‌ها مىگفتند كه عمل از آن بنده است ، اما هيچ‌كس كارى را بدون آنكه قضا و قدر و ارادهء الاهى به آن تعلّق گرفته باشد ، انجام نمىدهد ، تا بدين وسيله خداوند به ناتوانى توصيف نگردد . 69 . برخى ديگر چنين مىگفتند : كارهاى بندگان آفريدهء الاهى است ؛ اما آفرينش خداوند به اين معناست كه خدا آن افعال را مشخّص ساخته و به شمار آورده است ؛ نه آنكه عين آن اعمال را ايجاد كرده باشد . اين گروه در مقام استدلال گفته‌اند كه هيچ چيز از علم خداى تعالى و شمارش و تعيين او خارج نيست . خداى متعال در اين‌باره فرموده است : « خداوند آفريدگار همه چيز است » « 1 » و ما براى اين سخن الاهى جز احاطهء او بر هرچيز تفسير ديگرى نمىيابيم ؛ زيرا شايسته او نيست كه عين گناهان را ايجاد كند ، سپس كسى را كيفر دهد كه اين معاصى را براى او آفريده است . 70 . برخى ديگر معتقدند كه خداوند ايجاد كنندهء اسباب و وسايلى است كه منشأ پيدايش افعال بندگان هستند . اما افعال عملكرد خود آنهاست . نه مىتوان گفت اين افعال مخلوق است و نه مىتوان گفت مخلوق نيست . اين سخن هشام و رافضىهاست . 71 . همچنين گفته شده است كه خداوند بندگان را مجبور ساخته كه افعالى انجام دهند . پس فعل از آن بندگان و اجبار ، آفريدهء پروردگار است . 72 . در اين‌باره معتزليان گفته‌اند : خداوند نه افعال بندگان را آفريده و نه بدان مجبور ساخته است و گناهانى كه در اعمال انسان‌ها وجود دارد ، خداوند بدان رضايت نداده ، اراده نكرده و بدان فرمان نداده است . اما قضيه در مورد افعالى كه طاعت و بندگى خداست برعكس است . آنان در مقام استدلال گفته‌اند : همچنان‌كه روا نيست خداوند بر آنچه خود به تنهايى و بدون دخالت آفريدگانش آفريده ، كسى را كيفر دهد ، چه اينكه اين عمل ظلم است ،

--> ( 1 ) . زمر ، 62 .